Фактілер

Неліктен бұлшықет бірден емес, бір күннен кейін ауырады

Жаттығудан кейінгі бұлшықет ауыруы — сүт қышқылы емес және жақсы жаттығудың міндетті дәлелі де емес. Ауырсыну неге кешігіп келетінін және оны қашан жүктемеге қалыпты реакция деп санауға болмайтынын талдаймыз.

16.09.2026
Неліктен бұлшықет бірден емес, бір күннен кейін ауырады

Жаттығудан кейінгі бұлшықет ауыруының ғылыми атауы — кешіктірілген бұлшықет ауыруы, немесе DOMS: delayed onset muscle soreness.

Ол әдетте физикалық жүктемеден 12–24 сағаттан кейін пайда болып, 24–72 сағаттан кейін шыңына жетеді де, кейін біртіндеп басылады. Ауырсынудан бөлек адам құрысуды, ісінуді, күштің уақытша төмендеуін және қимыл ауқымының азаюын сезінуі мүмкін. Әсіресе жиі DOMS-ты кернеудегі бұлшықет ұзаратын жүктемелер тудырады.

Мұндай қозғалыс эксцентрлік деп аталады. Мысалы:

  • қолды бүккеннен кейін гантельді түсіру;
  • таудан немесе баспалдақпен түсу;
  • отырып-тұру мен алға қадам жасау (выпад);
  • жүгіру кезінде денені тежеу;
  • тартылудың негатив фазасы;
  • штанганы немесе өз денеңді бастапқы қалыпқа қайтару.

Эксцентрлік жұмыс кезінде бұлшықет үлкен күш тудыра алады, бірақ жүктеме оның талшықтары арасында біркелкі бөлінбейді. Үйреншікті емес жұмыс бұлшықет құрылымдарында және айналадағы дәнекер тінде микроскопиялық өзгерістер тудырады. Содан кейін қалпына келтіру және қабыну үдерістері іске қосылып, ауырсыну рецепторларының сезімталдығы артады.

Сондықтан бұлшықеттер бірден емес, бірнеше сағаттан кейін ауыра бастайды. Сонымен бірге DOMS-тың нақты механизмі әлі зерттелуде: барлық сезімді түсіндіретін бір әмбебап себеп ғылымда әзірге жоқ. Эксцентрлік жүктеме кезіндегі бұлшықет зақымдану механизмдерін зерттеу

Сүт қышқылы кінәлі емес

Ұзақ уақыт бойы қарқынды жүктемеден кейін бұлшықетте сүт қышқылы жиналады деп есептелді. Ол сол жерде бірнеше күн қалып, ауырсыну тудырады-мыс. Бұл нұсқа эксперименттік тексеруге шыдамады.

1983 жылы зерттеушілер екі жүгіру жүктемесін салыстырды. Тегіс бетте жүгіргеннен кейін қатысушылардың лактат деңгейі көтерілді, бірақ келесі күні айқын ауырсыну болмады. Еңіспен төмен жүгіргенде лактат деңгейі айтарлықтай көтерілмеді, есесіне дәл осы жүктеме айқын кешіктірілген бұлшықет ауыруын тудырды.

Айырмашылық қарапайым түсіндіріледі. Төмен түскенде аяқ бұлшықеттері көп эксцентрлік жұмыс атқарады: дененің қозғалысын баяулату үшін бір мезгілде керіліп, ұзарады.

Зерттеушілер лактат DOMS-тың дамуымен байланысты емес деген қорытындыға келді. Schwane et al., 1983

Кейінгі зерттеулер лактат туралы түсініктің өзін де өзгертті. Бүгінде ол пайдасыз қалдық емес, энергия алмасуының маңызды қатысушысы ретінде қарастырылады. Оны бұлшықеттер, жүрек және басқа тіндер отын ретінде пайдалана алады. Оның үстіне лактаттың түзілуі өздігінен бұлшықеттің қышқылдануын тудырмайды. Бұл үдерістер қарқынды жұмыс кезінде бір мезгілде жүреді, бірақ біреуі екіншісінің себебі емес. Robergs, Ghiasvand, Parker, 2004 Адам бұлшықеті ауырып оянған кезде, жаттығудан кейін көтерілген лактатты ағза әлдеқашан өңдеп қойған.

Қатты ауырсыну тамаша жаттығуды білдірмейді

Спорт мәдениетінде бұлшықет ауыруын кейде сабақтың бекер өтпегенінің дәлелі ретінде қабылдайды. Ештеңе ауырмаса — нәтиже де болмайтындай. Алайда ауырсынудың күші бұлшықеттердегі өзгерістердің нақты ауқымын нашар көрсетеді.

110 адам қатысқан зерттеуде сыналушылар қолды 12, 24 немесе 60 рет ең жоғары эксцентрлік бүгуді орындады. Содан кейін ғалымдар ауырсынуды, бұлшықет күшін, қолдың көлемін, шынтақтың қозғалғыштығын және креатинкиназа — бұлшықет жасушалары зақымданғанда қанға шығатын фермент — деңгейін бағалады. Көлемдірек жүктеме шынымен айқынырақ өзгерістер мен баяу қалпына келуді тудырды. Бірақ субъективті ауырсыну пропорционалды түрде артпады. Ауырсыну мен бұлшықет зақымдануының басқа көрсеткіштері арасындағы байланыс әлсіз болып шықты. Nosaka, Newton, Sacco, 2002

Яғни адам салыстырмалы түрде шағын жүктемеден кейін қатты қиналуы мүмкін. Ал байыпты жұмыстан кейін іс жүзінде ештеңе сезбеуі де мүмкін.

Сондықтан бұлшықет ауыруы дәл өлшеуіш құрал емес. Ол қанша калория жұмсалғанын, бұлшықеттер қаншалықты өскенін және жаттығу бағдарламасы жақсы құрылғанын көрсетпейді.

Үйреншікті еместік спорттық пішіннен маңыздырақ

Бұлшықет ауыруы тек жаңадан бастаушыларда ғана болмайды. Тіпті жақсы дайындалған адам да жаңа жаттығудан, техниканың өзгеруінен, ауқымның ұлғаюынан, әдеттен тыс қарқыннан немесе үзілістен кейін жаттығуға оралғаннан кейін оған тап болуы мүмкін.

Мысалы, жүгіруші ұзақ жүгірістерді оңай көтеріп, бірақ алғашқы отырып-тұрулардан кейін баспалдақпен әрең түсуі мүмкін. Жүзуші суда бірнеше шақырымға шыдап, кейін үйреншікті емес күш жаттығуынан соң қолын дұрыс бүге алмауы мүмкін.

Ағза «жалпы спортқа» емес, нақты жүктемеге бейімделеді.

Бұлшықеттер жүктемені есте сақтай алады

Біраз уақыттан кейін ұқсас жаттығуды қайталасаңыз, ауырсыну, ісіну және күштің жоғалуы әдетте азырақ болады. Бұл құбылыс қайталама жүктеме әсері — repeated bout effect деп аталады.

Үйреншікті емес эксцентрлік жұмыспен алғашқы танысудан кейін бұлшықеттер мен жүйке жүйесі бейімделеді. Жүктеменің бұлшықет талшықтары арасында бөлінуі өзгеріп, жекелеген құрылымдар нығаяды, қозғалысты басқару жетіледі.

Зерттеулерде қорғаныш әсері бірнеше аптаға, ал кейбір жұмыстарда әлдеқайда ұзаққа сақталды. Сонымен бірге бейімделу үшін алдымен өзіңді отыра алмайтын немесе қолыңды көтере алмайтын күйге жеткізу міндетті емес. Тіпті қарқындылығы төменірек алдын ала жүктеме келесі жаттығудың салдарын азайта алады. Қайталама жүктеме әсерін зерттеу

Басқаша айтқанда, болашақтағы бұлшықет ауыруын азайтудың ең жақсы тәсілі — ерекше жақпамай да, батырларша шыдамдылық та емес, біртіндеп арттыру.

Созылу көмектесе ме

Жаттығудан кейінгі созылу жағымды болуы, икемділікті дамыту үшін қолданылуы немесе адамға босаңсуға көмектесуі мүмкін. Бірақ ол бұлшықет ауыруына қарсы сенімді құрал емес.

Зерттеушілер бақыланатын сынақтардың нәтижелерін біріктіріп, жаттығудан кейінгі созылудың 24, 48 және 72 сағаттан кейінгі ауырсынуға айтарлықтай әсерін таппады. Ол күштің қалпына келуін де жылдамдатпады. Afonso et al., 2021

Сондықтан «сүт қышқылын шығару» үшін ауырып тұрған бұлшықетті күштеп созу мағынасыз. Әсіресе шығаратын ештеңе қалмағанын ескерсек.

Ал массаж ше?

Массаж субъективті ауырсынуды азайтуы мүмкін, бірақ жеңілдеу сезімі бұлшықеттің толық қалпына келгенін әлі білдірмейді. Шағын зерттеуде он қатысушы екі қолымен бірдей эксцентрлік жүктеме орындады. Үш сағаттан кейін бір қолына он минут массаж жасалып, екіншісі араласусыз қалдырылды.

Массаждан кейін қатысушылар ауырсынуды шамамен 30%-ға төмен бағалады. Ісіну де азырақ байқалды. Бірақ массаж күш пен қимыл ауқымының қалпына келуін жылдамдатпады. Zainuddin et al., 2005

Яғни массаж өзіңізді жақсырақ сезінуге көмектесуі мүмкін. Бірақ ол «бұлшықет қалпына келді» деген құпия батырманы баспайды.

Әдеттегі бұлшықет ауыруы кезінде не істеу керек

Қалпына келудің басты факторы — уақыт. Бірнеше күн бойы әсіресе ауыратын бұлшықеттерге түсетін жүктемені азайтқан жөн. Қозғалысты толық тоқтату әдетте қажет емес: сабырлы жаяу жүру, жеңіл тұрмыстық белсенділік және жайлы ауқымдағы жұмсақ қимылдар құрысу сезімін азайтуы мүмкін.

Сондай-ақ қарапайым, онша әсерлі емес нәрселердің де маңызы бар:

  • толыққанды ұйқы;
  • жеткілікті тамақтану;
  • сұйықтықты қалыпты мөлшерде ішу;
  • күші мен қозғалғыштығын әлі қалпына келтірмеген бұлшықеттерге қайта ауыр жүктеме бермеу;
  • жаттығуларға біртіндеп оралу.

Бұлшықет ауыруын міндетті түрде жаңа жаттығумен, күшті массажбен немесе ауырсынуға қарамай созумен «қуып шығу» керек емес. Көп су ішу де «сүт қышқылын жуып шығармайды» және бұлшықет ауыруын жоймайды. Су ағзаның қалыпты жұмысы үшін қажет, бірақ DOMS-ты өшіре алатын жеке сусын әзірге ойлап табылған жоқ.

Бұл әдеттегі бұлшықет ауыруы болмаған кезде

Бұлшықет ауыруы алғашқы бір-үш күн ішінде күшеюі мүмкін, бірақ одан кейін біртіндеп басылуы тиіс. Медициналық бағалау қажет, егер:

  • ауырсыну немесе ісіну күрт күшейсе не жүктемеден үш күн өткен соң да арта берсе;
  • бұлшықеттер өте тығыз болып, керіліп тұрса;
  • адам қолын немесе аяғын іс жүзінде қозғалта алмаса;
  • айқын әлсіздік, ұю немесе шаншу пайда болса;
  • зәр қараңғыланса немесе оның мөлшері азайса;
  • жағдай бірнеше күннен кейін жақсара бастамаса.

Мұндай симптомдар жарақатты, компартмент-синдромды немесе жүктемелік рабдомиолизді жоққа шығаруды талап етеді — бүйректі зақымдап, электролит теңгерімін бұзуы мүмкін бұлшықет жасушаларының шамадан тыс ыдырауы.

Зәрдің қалыпты түсі өздігінен рабдомиолизді жоққа шығармайды. Бұл жағдайға күдік болғанда негізгі талдау — қандағы креатинкиназа, немесе КФК/CK деңгейі. CDC ұсынымдары

Made on
Tilda