Мақала

Гельдер, банандар және балық сорпасы: ұзақ жүзгенде не жеу керек

Бірнеше сағат бойы үздіксіз жүзу керек болса, не жеген жөн? Спорттық гельдер қажет пе, әлде сол міндетті қарапайым тамақ та атқара ала ма? Неге бір жүзуші қашықтықта ет жей береді, ал екіншісіне тіпті банан да асқазан мәселесін тудырады?

22.08.2026
Гельдер, банандар және балық сорпасы: ұзақ жүзгенде не жеу керек

Тамыздың ортасында Ақтаулық Қуаныш Асқар бассейнде 24 сағат өткізіп, осы уақытта 57,4 шақырым жүзіп өтті.

Қуаныш — параспортшы және Маңғыстау облыстық мүмкіндігі шектеулі спортшылар клубының жүзу жаттықтырушысы. Бір қолымен өнер көрсететін спортшы бір тәулікте 50 шақырым жүзуді жоспарлаған, бірақ нәтижесінде әлдеқайда көп жүзді. Бұған дейін оның ең ұзақ үздіксіз заплывы 26 шақырым болған.

Ал бір аптадан кейін Қуаныш екеуміз бір сөреде боламыз: 29 тамызда Балқашта 21 шақырым жүземіз. Дегенмен әзірге біз тек қатысушылардың ортақ WhatsApp-тобы арқылы ғана таныспыз. Чатта жаттығу жоспарлары мен тәсілдерді, жетістіктер мен жеке тәжірибені талқылаймыз. Соның ішінде тамақтануды да, өйткені ұзақ қашықтықта «не жеу керек» деген сұрақ тез арада тұрмыстық сұрақ болудан қалады.

Балқашқа дайындық барысында мен бірнеше нұсқаны өзімде сынап көрдім. Қуаныштың ұзақ заплывтардағы тәжірибесі әлдеқайда көп. Біздің жеке байқауларымыз спорт ғылымына белгілі нәрселермен қаншалықты сәйкес келетінін көру маған қызық болды.

Банан маған келмеді

Бассейнде ұзақ жаттығуларды жүзе бастағанда, өзіммен бірге қарапайым тамақ — банан, жаңғақ, батончиктер алып жүруге тырыстым.

Логика айқын сияқты көрінді. Банан жеуге болатын болса, неге пакеттен бірдеңе жеу керек?

Бірақ көп ұзамай менің асқазаным бұл логиканы бөліспейтіні белгілі болды. Ұзақ жүзу кезінде банандар мен басқа қарапайым тамақ газ түзілуін, ауырлықты және басқа да жағымсыз сезімдерді тудырды.

Сынақ пен қателік арқылы мен спорттық гельдер мен электролиттерге келдім.

Гельмен маған оңайырақ: жедім, сумен іштім де, әрі қарай жүздім. Субъективті түрде кезекті гельден кейін энергияның толқынын айтарлықтай жақсы сезінемін. Сезімім бойынша, ол шамамен келесі бір-екі шақырымға жетеді.

Әрине, бұл бір пакет маған физиологиялық тұрғыдан дәл екі шақырымды «қамтамасыз етеді» дегенді білдірмейді. Ағзаның жұмысын нақты гельге осылай дәл байлау мүмкін емес. Бұл жай ғана менің ұзақ жаттығуларымда көп рет қайталанған байқау. Қуаныштың схемасы басқа.

Он шақырымнан кейін қалыпты тамақ жегің келеді

Шамамен он шақырымға дейін Қуаныштың рационы айтарлықтай таныс көрінеді: банан, гель, су, изотоник. Ұзағырақ қашықтықтарда қарапайым тамақ пайда болады.

«Он шақырымға дейін маған әдетте бір-екі банан, бірнеше гель, су және изотоник жетеді. Ал он-он үш шақырымнан кейін қарапайым тамақ қосамын: қазы, тауық рулеті, сиыр немесе қой тілі, жұмыртқа».

26 шақырымдық заплыв кезінде ол колаға, изотониктерге, гельдерге және банандарға да жүгінген. «Тек спорттық тамақпен ұзақ жүзе алмаймын. Маған міндетті түрде қарапайым тамақ керек, оның ішінде ет».

Қуаныштың өзі мұны әдеттегі рационмен де байланыстырады: «Мәселе біздің әдеттегі тамақтануымызда деп ойлаймын. Біз ет жеуге күнде дерлік үйренгенбіз, сондықтан ұзақ қашықтықта маған дәл сол керек».

Ұзақ қашықтықта теориялық тұрғыдан қолайлы тамақ пен дәл сенің ағзаң бірнеше сағат бойы қабылдауға дайын тамақ әрдайым бірдей бола бермейтіні тез анықталады.

Спорттық гель жалпы не істейді

Пакеттің ішінде ешқандай ерекше «спорттық энергия» жоқ. Гель — ең алдымен көмірсуларының ықшам көзі. Australian Institute of Sport спорттық гельдерді А тобындағы спорттық өнімдерге, яғни белгілі бір спорттық жағдайларда пайдалану үшін жақсы дәлелдік базасы бар өнімдерге жатқызады.

Бір гельде әдетте шамамен 20–30 грамм көмірсу болады. Кейбіреулерінде қосымша натрий немесе кофеин бар. Әрі концентрацияланған гельдердің көбін сумен ішу ұсынылады. Ерекшелік — арнайы әзірленген изотоникалық нұсқалар.

Жалпы жүктеме кезінде көмірсу алу не үшін керек? Біздің ағзамыз көмірсуларды гликоген түрінде жинай алады, бірақ бұл қорлар шектеулі. Ұзақ жүктеме кезінде көмірсулардың қосымша түсуі жұмыс істеп тұрған бұлшықеттерді отынмен қамтамасыз етуге көмектеседі.

Burke және оның авторластарының шолуында ұзақ жүктемелер үшін сағатына 30–60 грамм көмірсу бағдары келтірілген. Ұзақтығы 2,5 сағаттан асатын іс-шараларда спортшылар көбірек тұтынудан — сағатына 90 граммға дейін пайда ала алады, әсіресе әртүрлі жолдармен сіңірілетін көмірсулардың түрлі үйлесімдері қолданылғанда.

Бірақ бұл сандар бірден сағатына үш гельден жей бастау туралы нұсқаулық емес. Көмірсу мөлшері жүктеменің ұзақтығы мен қарқындылығына, нақты өнімге және асқазан-ішек жолдарының мұның бәрін көтеру қабілетіне байланысты.

Сонда гель қарапайым тамақтан жақсы ма?

Жоқ. 2022 жылы зерттеушілер төзімділікке жүктеме алдында немесе кезінде қарапайым тағамнан және спорттық өнімдерден алынатын көмірсуларды салыстырған 15 зерттеудің жүйелі шолуын жариялады.

Шолуға 151 қатысушы енді. Зерттеулердің көбінде қарапайым тамақ пен мамандандырылған көмірсу өнімдері арасында спорттық жұмысқа қабілеттілікте айтарлықтай айырмашылық табылмады. Бірақ бір нюанс болды.

Қарапайым тағам асқазан-ішек симптомдарымен сәл жиірек қатар жүрді, әсіресе ұзақтығы екі сағаттан асатын жүктемеде.

Сонымен бірге авторлардың өздері бұл деректердің шектеулерін атап өтеді. Зерттеулер хаттамалары, мөлшерлері және жүктеме ұзақтығы бойынша қатты ерекшеленді. Жұмыстардың барлығы дерлік велосипедшілерге жүргізілді, тек біреуі — жүгірушілерге. Ашық су жүзушілері онда болмады. Сондықтан бұл нәтижелерді Балқаштағы 21 шақырымға тікелей көшіру тым батыл болар еді.

Бірақ жалпы қағида айқын: ағза көмірсуларды міндетті түрде спорттық пакеттен алуы шарт емес. Қарапайым тамақ та олардың көзі бола алады. Жай ғана әртүрлі өнімдер құрамы, көлемі, ыңғайлылығы және жүктеме кезінде көтерілуі бойынша ерекшеленеді.

Менің жағдайымда гель ыңғайлырақ болып шықты. Ал Қуаныш үшін, керісінше, қарапайым тағам тексерілген стратегиясының маңызды бөлігіне айналды. Ал 24 сағаттық заплыв кезінде тіпті тексерілген стратегия да кейде жұмыс істемей қалатыны белгілі болды.

Он екінші сағатта ағза ойын өзгертті

Тәуліктік заплывтың алғашқы сағаттарында Қуаныш бұрынғыдай тамақтанды: су, банан, спорттық тамақ, кейін қарапайым тағам. Шамамен 12 сағаттан кейін жағдай өзгерді.

«Он екі сағаттан кейін қабырғаға тірелдім. Біз дайындаған нәрселердің ешқайсысын жегім келмеді. Әсіресе тәттіні қабылдау қиын болды. Кола, изотоник немесе гель туралы ойлағанда, жүрегім айныды».

Асқазан-ішек жолдарының мәселелері төзімділік спортшыларына жақсы таныс. Әрі себеп сирек жағдайда біреу ғана болады. Жүктеменің ұзақтығы мен қарқындылығы, тамақ пен сұйықтықтың мөлшері мен құрамы, жарыс жағдайлары және жеке көтерімділік маңызды.

Ultra-endurance спортшыларының тамақтану стратегияларына арналған жүйелі шолуда авторлар АІЖ симптомдары спортшының көп сағаттық жүктеме кезінде қажетті тамақты ала беру қабілетіне қатты әсер етуі мүмкін екенін бөлек атап өтеді. Сонымен бірге зерттеулер әзірге аз, ал бәріне жұмыс істейтін әмбебап стратегия жоқ.

Қуаныш үшін шешім күтпеген жерден табылды. Шамамен 14 сағат жүзгеннен кейін оған балық сорпасын — аздап картоп пен бекіре балығы қосылған жылы сорпа әкелді.

Сорпаның алғашқы үлесінен кейін күш-қуаттың толқынын сездім, асқазаным тынышталды.

Келесі бірнеше сағат бойы ол тоқтаған сайын сорпаны аз-аздан ішті. «Келесі үш-төрт сағат бойы қайтадан сорпа ішу үшін тоқтауларды күттім».

Кейін Қуаныш қайтадан банан мен шоколад жеп, су, шай және изотоник іше алды. Таңға қарай қайнатылған күріш қосылды.

Жоқ, бұдан балық сорпасы ультражүзушілер үшін мінсіз тамақ деген қорытынды шықпайды. Мүмкін, Қуаныштың жағдайында сұйық консистенция, көп сағаттық тәттіден кейінгі тұзды дәм, шағын үлес, температура, сұйықтық пен тұз мөлшері, мұндай тағамның үйреншікті болуы немесе бірнеше фактордың бірден үйлесуі рөл атқарған шығар.

Бірақ бұл тарих басқа нәрсені жақсы көрсетеді: көп сағаттық қашықтықта ағзаға не алу керегін есептеу жеткіліксіз. Оны жей білу де керек.

Асқазанды да жаттықтыруға тура келеді

Балқашқа дайындықтың айлары ішінде мен өз тамақтану схемамды бірнеше рет өзгерттім.

Әртүрлі өнімдерді байқап көрдім. Келмейтіндерінен бас тарттым. Гельдерді тексердім. Тамақтану арасындағы аралықтарды өзгерттім. Ағзамның реакциясын бақыладым.

Бұл үдерістің әбден ғылыми атауы бар екен — gut training, яғни асқазан-ішек жолдарын жаттықтыру.

2023 жылы осындай бейімделуге арналған зерттеулердің жүйелі шолуы жарияланды. Авторлар тек сегіз лайықты зерттеу тапты — яғни дәлелдік база әзірге үлкен емес. Бірақ бірнеше жұмыста жаттығулар кезінде көмірсуларды қайталап тұтыну асқазан-ішек симптомдарын азайтып, тамақты көтеруді жақсартуға көмектесті.

Сондықтан мұндағы қорытынды өте қарапайым: ұзақ қашықтыққа арналған тамақтануды да жаттықтыру керек. Әрі мұны сөреге бір апта қалғанда бастамаған жөн. Сондықтан қазір мен Қуаныштың рационы туралы оқып, қайығыма шұғыл түрде қазы, жұмыртқа және бір қазан балық сорпасын салуға мүлде ниетім жоқ. Өйткені мен олай жаттыққан жоқпын.

Сонымен қайсысы жақсы?

Алғашқы 21 шақырымдық заплывыма дайындалып, суда енді ғана бір тәулік өткізген адаммен сөйлескеннен кейін «спорттық тамақ па, әлде қарапайым тамақ па» деген қарама-қарсы қоюдың өзі маған барған сайын азырақ ұнайды.

Ғылыми деректер де мұндай шекара жүргізуге негіз бермейді. Ұзақ жүктеме кезінде қолжетімді энергия, ең алдымен көмірсулар, сұйықтықтың жеткілікті түсуі және таңдалған схеманың жеке көтерімділігі маңызды. Спорттық өнімдер қажетті заттарды ықшам әрі болжамды түрде алуға мүмкіндік береді. Қарапайым тағам да жұмыс істей алады.

Бір спортшы банан жей береді. Екіншісіне олар жүзуге кедергі келтіреді.

Біреуге бірнеше сағат бойы көмірсулардың едәуір бөлігін гельдерден алу ыңғайлы. Екіншісі он шақырымнан кейін қарапайым тамақ жегісі келеді.

Ал бір тәулікте 57,4 шақырым жүзген адам он төртінші сағатта алдын ала дайындалған нәрселердің бәрінің ішінен ағзасы тек балық сорпасына ғана келісетінін кенет байқайды.

Сондықтан Балқаш алдында мен өз схемамды ұзақ жаттығуларда тексерген күйінде қалдырамын. Қуаныш сол сөреге өз схемасымен шығады.

Ал 29 тамызда бізде басты практикалық қорытындыны тағы бір рет тексеру үшін 21 шақырым болады: ұзақ қашықтықтағы тамақтану жалпы спорттық ұсынымдарға сүйенуі керек, бірақ соңғы схема өзіңде алдын ала тексерілуі тиіс.

Дереккөздер

Reynolds K. M., Clifford T., Mears S. A., James L. J. A Food First Approach to Carbohydrate Supplementation in Endurance Exercise: A Systematic Review. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism, 2022. PMID: 35231883.

Burke L. M., Hawley J. A., Wong S. H. S., Jeukendrup A. E. Carbohydrates for Training and Competition. Journal of Sports Sciences, 2011. PMID: 21660838.

Martinez I. G. et al. The Effect of Gut-Training and Feeding-Challenge on Markers of Gastrointestinal Status in Response to Endurance Exercise: A Systematic Literature Review. Sports Medicine, 2023. PMID: 37061651.

Ryan T. et al. Exploring the Nutrition Strategies Employed by Ultra-Endurance Athletes to Alleviate Exercise-Induced Gastrointestinal Symptoms. Nutrients, 2023. PMID: 37892406.

Australian Institute of Sport. Sports Supplement Framework: Sports Gels, Group A.

Made on
Tilda