Ересек адамдар мәредегі естелік металл (пластик, ағаш және т.б.) кесегін алу үшін жылдар бойы жаттығады, ұйқысы қанбайды және сөре жарналарын төлейді. Бұл дәстүр қайдан шыққанын және неге медальсыз мәре есепке алынбайтындай көрінетінін талдаймыз.

«Көп адам: „Медаль үшін жүзесіз бе?“ — дейді. Иә, ол үшін де», — деп адал мойындайды триатлет, кәсіпкер және Oceanman мәртебесінің иегері Игорь Ли.
Игорь ашық судағы 10 шақырымға үш жыл бойы жетті: алдымен 2 км, кейін 5, сосын 10. Жаттығулардың арасында — отбасы, балалар, бизнес және жобалар. «Әуесқойларда көбіне еңбек — уақыт табу», — дейді ол. Сондықтан медаль ол үшін кәдесый емес, түбіртек: ұйқысыз түндермен, тамақтанумен және жаттығулармен төленген.
Парадокс осында. Кәсіпқойға медаль бәрінен озғаны үшін беріледі. Әуесқойға — жалпы жеткені үшін. Әрі ол әрқайсысы үшін маңызды.


Бірінші білетін нәрсе: антикалық олимпиадашылар ешқандай медаль алмаған. Грекия Мәдениет министрлігінің деректері бойынша жеңімпазға котинос — Зевс храмының жанында өскен жабайы зәйтүннен жасалған гүлтәж берілген. Тағы басқа байлайтын қызыл таспа мен құрмет айналымына арналған пальма бұтағы.
Тірі бұтақтардан жасалған гүлтәж ұзақ сақталмайды. Чемпионды басқа нәрсенің арқасында есте сақтаған: туған қаласы оған құрмет көрсеткен, ақындар жыр арнаған, мүсіншілер мүсін орнатқан. Қарапайым тілмен айтқанда, спорттық ерліктің тарихын адамдар мен мәрмәр сақтаған. Бүгінде сіздің құрметіңізге мүсін, өкінішке қарай, сирек орнатылады — сондықтан медаль керек.

«Медаль» сөзі итальян тіліндегі medaglia сөзінен шыққан. Дәл Италияда XV ғасырда біз үйреншікті медаль пайда болды: дөңгелек, бір жағында портрет, екінші жағында сюжет.
Негізгілерінің бірі — суретші Пизанеллоның Византия императоры Иоанн VIII-нің портреті бар медалі (1439 жылғы модель). Ол императордың 1438 жылы Феррараға сапарын мәңгілік етті.
Метрополитен-музейдің бағалауы бойынша, бұл дизайн «болашақтағы көптеген естелік медальдардың стандартты форматын белгіледі».
Байқаңыз: медальдің ең алғашқы рөлі — марапат емес, оқиға туралы естелік. Бүгін әуесқойлардың айтатыны да дәл осы: «Бұл сенің сол жерде болғаныңның естелігі».
Фото: Метрополитен-музейі (Нью-Йорк)
Итальяндық суретші әрі медальер Пизанелло (Антонио Пизано) 1438–1439 жылдары жасаған Византия императоры Иоанн VIII Палеологтың портреті бар медаль Қайта өрлеу дәуіріндегі портреттік медальдың тууы болып саналады

Афинадағы алғашқы заманауи Олимпиада ойындарында алтын болмаған. Жеңімпаз күміс медаль мен зәйтүн бұтағын алған. Екінші орын — мыс немесе қола медаль мен лавр бұтағын. Үшінші орынға медаль мүлде болмаған. Диаметрі 48 мм медальді француз Жюль-Клеман Шаплен әзірлеп, Париж монета сарайы соққан.
Есесіне бүгінгі ХОК ресми кестесінде 1896 жылғы жүлдегерлер алтын, күміс және қола медаль иегерлері ретінде көрсетілген — оларды кейін қайта есептеген. Спорт статистикасы өте кешігіп марапаттай алады.
Париж-1900 ойындарында медальдар олимпиада анықтамалығының деректері бойынша тікбұрышты — 42-ге 60 мм болған. Бірінші орынға алтындалған күміс, екіншіге — күміс, үшіншіге — қола берілген.
Алтын медальдар ресми түрде алғаш рет 1904 жылы Сент-Луисте табысталды — бұл туралы АҚШ Олимпиада комитетінің мұрағаты мен Britannica жазады. Басында алтын нағыз болған. Britannica мен Гиннесс рекордтар кітабының деректері бойынша, таза алтын медальдар соңғы рет Стокгольм-1912-де табысталған. Алайда ХОК сайтындағы анықтамалықта 1912 жылғы медаль алтындалған күміс ретінде көрсетілген, сондықтан мұнда дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді. Кейін дәстүр, былай айтайық, салмағын жоғалтты (егжей-тегжейі — төмендегі сандарда).
Олимпиадашылар тұғырды бөлісіп жатқанда, Оңтүстік Африкада мүлде басқа идея туды. Comrades ультрамарафонында (алғашқы жарыста — 87,9 км) басынан-ақ күміс медаль мәреге жеткендердің барлығына табысталды. 1921 жылы сөреден шыққан 35 адамның 16-сы мәреге жетті — және әрқайсысы күміс алды. Бұл көшбасшыларға алтын пайда болған 1931 жылға дейін солай болды. Бүгінде онда тұтас шкала бар: тіпті 11 мен 12 сағат аралығында жеткендерге де бөлек медаль бар. Ол жарыстың негізін қалаушы Вик Клэпхемнің құрметіне аталған.
Басқа жарыстарда бұл идея бірден орнықпады. Бостон марафоны мәре медальдарын тек 1983 жылы бере бастады — оның өзінде тек алғашқы 300 адамға. 2022 жылға қарай таралымы шамамен 30 000-ға дейін өсті.

Бұл уақытта жаппай әуесқойлық спорт одан да әрі кетеді. Мәре медалі жетон болудан қалып, өз дизайнері, сюжеті және коллекционерлері бар авторлық затқа айналады.
«Алтын» медаль шын мәнінде күміс. Britannica жазғандай, бүгінгі олимпиадалық алтын — кем дегенде 92,5% күміс және жабынында шамамен 6 грамм таза алтын. Сондықтан чемпион камераға медальді тістесе, ол, қатаң айтқанда, алтын жалатудың жұқа қабатын тістеп тұр. Ал қола медаль — мыс негізіндегі қорытпа.
Басқаша айтқанда, үстел тартпасындағы ескі телефоныңыз — әлеуетті олимпиадалық алтын. Жапонияда техниканы бүкіл ел болып жинады: қабылдау пункттерін жергілікті билік пен Ойындар серіктестері ашты.
Швед мергені Оскар Сван 1920 жылғы 27 шілдеде Антверпен ойындарында күміс жүлде алды. Ол кезде оған 72 жас 281 күн болған. Бұл әлі күнге дейін олимпиадалық медаль иегері спортшылар арасындағы рекорд (Guinness World Records деректері). Оның коллекциясында барлығы алты олимпиадалық марапат бар: үш алтын, бір күміс және екі қола. Алғашқы алтынын ол 1908 жылы — 60 жасында алған.
Ағылшын Джон Копли да болған. 1948 жылы 73 жасында ол Лондон Олимпиадасында «Поло ойыншылары» гравюрасы үшін күміс алды. Иә, 1912 жылдан 1948 жылға дейін Олимпиадаларда өнер үшін медальдар ойнатылған. Бүгінде ХОК оларды есепке алмайды, сондықтан рекорд Сванда қалады. Бірақ мағынасы түсінікті: 73 жастағы күміс — қиял емес.
Тағы бір факт. 2018 жылы Босфор арқылы құрлықаралық заплывқа 89 жастағы зейнеткер сәулетші Левент Аксют кіші ұлымен және немересімен бірге — бір суда үш ұрпақ — қатысуға өтінім берді. Оның айтуынша, бұл оның 29-шы заплывы болған, ал жүзуді 17 жасында үйренген (түрік DHA агенттігінің деректері).




Игорь Лидің мұрағатынан
Игорьдің коллекциясы өсу күнделігі сияқты оқылады. Әр медальдің өз мәні бар:
Қапшағайдағы 10 км үшін медаль Игорьге мәреде емес, бір айдан кейін келді.
«Иә, керемет, тамаша, бірақ бәрібір медальді мәреде алғың келеді. Сол сәтте сен он шақырым жүзіп өттің, сен азаматсың, сен Oceanman-сың, сен лайықтысың. Сондықтан ерекше таңданыс болған жоқ — бар, болды».
Ал медальдар мүлде болмайтынын алдын ала білсе ше? «Мүмкін, ұшып та келмес едім, ақша да төлемес едім. Өйткені менің Oceanman екенімнің, мұны жасағанымның дәлелі — менің медалім».
Және ең бастысы — естелік туралы:
«Уақыт өтеді, ешқандай естелік қалмайды, ал медаль ілулі тұрады. Бір күні мен, мүмкін, жаттығуды тоқтатармын, бірақ білетін боламын: мен Oceanman-мын, мен он шақырым жүзіп өттім, мен мұны жасадым».


Игорь қатысушы ретінде айтады. Ал оны жасайтындар медальге қалай қарайды? «Экстремалды Атлетика» қоғамдық бірлестігі 20 жылда 300-ден астам іс-шара өткізді. Ұйымдастырушылардың өздерінің өте шамамен бағалауы бойынша, қатысушыларға 200 000-ға жуық медаль табысталған, ал бірегей дизайндар — жүздеген.
Олардың тарихы әлемдік тарихты шағын көлемде қайталайды:





Экстремалды Атлетиканың мұрағатынан
Біз үшін мәре медалі — кәдесый емес. Бұл адам іс-шарадан кейін өзімен бірге алып кететін нәрсе. Сондықтан біз көбіне жанымызды дәл соған көбірек саламыз
Игорьге жауап сияқты естілетін ереже. Медальдарға сөреден екі-үш ай бұрын тапсырыс беріледі. Тіркелу тапсырыс берілген медальдар санынан аспауы керек: қашықтықты адал өткен адам мәреде құр қол қалмауы тиіс. 20 жылда негізгі партия бір-екі рет сөреге үлгермеген. Ондай кезде мәреде уақытша көшірме табысталып, түпнұсқа кейін берілген. Дәл сол «мойынға іліп қойған» сәтті бір айға кейінге қалдыруға болмайтындықтан.
Артып қалғандары сатылмайды және қызметкерлерге де, серіктестерге де, таныстарға да таратылмайды. Олар кәдеге жаратылып, металы қайта өңдеуге жіберіледі.
Бұл медальді алудың бір ғана жолы бар — мәреге жету


Адамдардың бұған қаншалықты байыпты қарайтынын Кочетковтың өз тарихы көрсетеді. Ұйымның мұражай коллекциясында Tengri медальдарының біреуі әлі жоқ. Оны сатып алуға, айырбастауға, сұрап алуға тырысты — бірде-бір иесі келіспеді. Ұйым президенті өз жарысының медалін таба алмайды. Оның құндылығының бұдан артық дәлелін ойлап табу қиын шығар.
Мұндай сүйіспеншіліктің кері жағы да бар. Даулы дизайн бірден дауыл тудырады. «Сол сәтте әркім дизайн бойынша сарапшыға айналады», — деп күледі Кочетков. Ал ұйымдастырушылардың байқауынша, күшті дизайн тіркелуге айтарлықтай әсер етеді: адам тек қашықтықты ғана емес, өзі лайық болғысы келетін тарихты да таңдайды.
Айтпақшы, алғашқы дизайндарды негізінен Василий Кочетков ойлап тапқан. Біртіндеп бұл жұмыс команданың дизайнерлері — Анна Кротова мен Павел Боборенкоға өтті. Бүгінде Кочетков қажеттілік болмаса, олардың жұмысына әдейі араласпауға тырысатынын атап өтеді: «Олар мен бастаған істі жай ғана жалғастырып қана қоймайды — көп жағынан олар менен асып түсті».
Команда үшін медальдің авторлық зат болуы принципті. Race Director, арт-директор, тапсырыс беруші немесе демеуші идеяны түзете алады, бірақ әр дизайнның нақты авторы қалады. Команда ішінде дауласады, кейде қатты, бірақ соңғы мақсат біреу — дәл осы жарыстың бір бөлігі ретінде танылатын зат жасау.
Сондықтан серияларда тікелей қайталаусыз өзіндік визуалды ДНҚ пайда болады. Tengri Ultra әр жылдары тұмарларға, бақсы дабылдарына, Алтын адам бейнесіне жүгінді; Road Race секундомерді қайта-қайта жаңаша пайымдайды; Race Nation ірі, дөңгелек және брутал пішіндерге бейім; Salomon Trail тибет қоңырауы мотивінен танылады. Сабақтастық сақталады, бірақ бір медаль ешқашан қайта шығарылмайды.
Екі мың жылдан астам уақыт ішінде марапат кебетін гүлтәжден Эйфель мұнарасының бір бөлігі бар медальға дейінгі жолды жүріп өтті. Бірақ мәні өзгерген жоқ: адамдарға жеңіс сәтінен ұзақ өмір сүретін бір нәрсе керек.
Кәсіпқойдың медалі: «Мен бәрінен озық болдым», — дейді. Ересек әуесқойдікі: «Мен уақыт, күш және ақша тауып, жеттім». Шынымды айтсам, екіншісі кейде қиынырақ.
Сондықтан келесі жолы сізден «Сонда осының бәрі бір темір үшін бе?» деп сұраса, Игорьдің сөзімен: «Ол үшін де», — деп жауап беруге болады. Немесе жай ғана Оскар Сванның алғашқы олимпиадалық алтынын 60 жасында алғанын еске салуға болады. Екінші тыныс деген осындай.