Неліктен жүгіруге арналған шорттар қайтадан қысқарып, шұлықтар көзге көбірек түсіп, көзілдіріктер үлкейіп барады? Almaty Marathon қарсаңында «Екінші тыныс» әуесқой жүгірудің өз сәні бар ма, ол қайдан шықты және неге уақыт өте келе жүгірушінің жылдамдығы ғана емес, киім-кешегі де өзгеретінін анықтауды ұйғарды.

Алғашқы жүгірісті сирек жағдайда: «Мен жүгірушіге жеткілікті ұқсаймын ба екен?» деген оймен бастайды. Керісінше. Әйтеуір бір кроссовка табылады. Футболка. Терлесе де аянышсыз шалбар. Далада салқын ба? Онда үстінен кофта. Адам үйден әлдеқайда өзекті міндетпен шығады: жалпы адамдар бірнеше шақырымды өз еркімен жүгіріп, бұл ретте қалай өліп қалмайтынын түсіну.
Ал кейін бірдеңе болады. Бір жылдан кейін шкафта арнайы шұлықтар, бірнеше жұп кроссовка және бұрын атауларын білу мүлде қажет болмаған матадан тігілген киімдер пайда болады. Сосын сағат. Көзілдірік. Белбеу. Бандана. Шорттар неге екені қысқарады. Ал түстер, керісінше, батыл бола түседі.
Бір күні сіз өзіңіз-ақ кофе кезегінде тұрып, жүгірушіні жүгірмейтін адамнан ажырата аласыз.
Кездейсоқтық па? Олай емес шығар.
Әуесқой жүгірудің шынымен де өзіндік визуалды мәдениеті қалыптасқан. Әрі ол кеше пайда болған жоқ. Сондықтан Алматыдағы үлкен жүгіру жексенбісі қарсаңында біз жүгірушілердің бүгін не киетініне ғана емес, мұның бәрі қайдан шыққанына да қарауды ұйғардық.


Заманауи жаппай жүгіру жалпы көрінгеннен әлдеқайда жас. Оны танымал етушілердің бірі, жаңазеландиялық жаттықтырушы Артур Лидьярд 1960-жылдардың басында қарапайым адамдар медаль үшін емес, денсаулық үшін жүгіретін клуб ұйымдастырды. Идеяны американдық жаттықтырушы, Nike-тің болашақ негізін қалаушылардың бірі Билл Бауэрман қолдады. Ал кейін Америка нағыз жүгіру бумын бастан кешірді: 1970–80-жылдары тарихи бағалаулар бойынша жүгіруге шамамен 25 миллион адам тартылды.
Жаңа жаппай әуестікке жаңа киім керек болды. Әрі бүгін үйреншікті жүгіру бейнесінің бір бөлігі болып көрінетін көп нәрсе бір кездері жай ғана ескі заттар өз міндетін нашар атқарғандықтан пайда болды.

Жақсы мысал — спорттық бюстгальтер. Алғашқы Jogbra 1977 жылы, әйелдер жүгірумен барған сайын белсенді айналысып, оған лайықты іш киім іс жүзінде болмаған кезде пайда болды.
Алғашқы прототипті Лиза Линдал, Полли Палмер-Смит және Хинда Миллер екі ерлер атлетикалық бандажынан жасады. Бүгінде алғашқы Jogbra-лардың бірі Смитсон институтының коллекциясында сақтаулы.
«Бізге бұл мәселені шұғыл шешу керек» дегеннен толыққанды спорт сәні индустриясына дейінгі жол өте қысқа болып шықты. Жүгіру киімімен бұл қайта-қайта болады.
Алдымен функция. Сосын әдет. Ал кейін стиль.
Әлемдегі алғашқы спорттық бра Jogbra-ның (1977 ж.) прототипі «Change Your Game» көрмесінде. Фото: Америка тарихының ұлттық музейі, Смитсон институты.

Қыркүйекте бұл эволюцияны жүгіру жолында тікелей көруге болатын еді.
Британдық олимпиада чемпионы Кили Ходжкинсон 800 метрге қара Nike Speed Suit киіп шықты. Үйреншікті жеңіл атлетика формасының аясында костюм бөтен планеталық сияқты көрінді: ұзын жеңдер, жабық аяқтар, ашық арқа және күләпара. Бірақ ең қызығы тек жақыннан көрінді.
Күләпарада, иықтарда, денеде және жамбаста 3D-принтерде басылған құйын генераторлары орналасқан. Nike деректері бойынша, олар дененің айналасындағы ауа ағынына әсер етіп, аэродинамикалық кедергіні азайтуы тиіс. Күләпара шашты жабады, бірақ Ходжкинсонның фирмалық құйрық шашы үшін тесік қалдырылған. Тіпті көзілдірік сабына арналған тесіктер де қарастырылған. Костюмнің өзі бір ғана данада бар және нақты спортшының қимылдарына арнап жобаланған.
Бүгін бұл — үлкен спорттың тәжірибесі. Бірақ жүгіру тарихы көрсеткендей, кәсіби спорт жаппай спортқа үнемі жаңа технологияларды, материалдарды және идеяларды ұсынып отырады. Брендтер оларды өнімге, әлеуметтік желілер — суретке айналдырады, ал әуесқойлар біртіндеп олардың қайсысы шынымен керек екенін шешеді.
Кейде тәртіп керісінше болады: алдымен бір затты қатты қалайсың, ал кейін оның не үшін керек болғаны туралы сенімді түсініктеме табылады.


Rover Training Club жаттықтырушысы Ильдар Сайфутдинов жаңадан бастаған жүгірушінің жабдығынан белгілі бір сатыларды шынымен көруге болады деп есептейді.
Алдымен күнделікті дерлік кроссовка мен мақта киім пайда болады. Кейін аяқ киім мамандандырылған болады. Келесі азғыру — карбон.
Әрі, Ильдардың байқауынша, адамдар оны әлі ерекше қажеттілік болмаса да сатып алуға ұмтылады.
Өзі де осы жолдан өтті. Ұзақ қашықтықпен айналысуды енді шешкенде, алғашқы 20 шақырымын баскетбол кроссовкасымен, мақта футболкамен және даяшы болып жұмыс істеген киімімен жүгірді. Кейін алғашқы арнайы Asics пайда болды. Олардың артынан — ондаған басқа жұп. Қазір оның карбон аяқ киімі көп, бірақ Ильдар оларды негізінен жарыстарға киеді, ал жаттығуға қарапайымын киюге тырысады.
Киіммен керісінше дерлік үдеріс болды:
«Маған қазір кроссовка, шорт және майка керек — болды. Бірақ эстетикаға оралсақ, сәнді көрінгім келеді. Әдемі көрінгім келеді, бірақ кринж болмасын».






Ильдар Сайфутдиновтың мұрағатынан
Міне, осы жерде функция мен сән үнемі айтысатын аумақ басталады. Мысалы, Ильдар көзілдірікті, кепкаларды және түрлі жүгіру бейнелерін жақсы көреді. Қалтасы бар велосипедкаларды ыңғайлы деп санайды: телефон мен кілттер қозғалысқа кедергі келтірмейді.
Ал кейбір жүгірушілерден байқайтын сымды құлаққап пен қолдағы телефонды ол құптамайды. Жаттықтырушы ретінде ол ең алдымен қозғалыстың ыңғайлылығына назар аударады. Яғни сәнді болсын — мархабат. Бірақ жүгіруге де болатындай болғаны жөн.


Регина Сайфутдинованың жүгіру эволюциясының өз шкаласы бар. Алғашқы жүгіріске ол қарапайым сұр трикомен, серуенге арналған Asics-пен, үлкен созылған футболкамен және толстовкамен келді.
Әрі шамамен бір жыл бойы осылай жүгірді. Бүгін, дейді Регина, стадионда көбіне бір қарау жеткілікті:
«Енді ғана келген адамды да, көптен бері жаттығып жүрген адамды да көресің. Енді келгені кеды киіп немесе мүлде қарапайым аяқ киіммен жүреді. Ал көптен бері жаттығып жүрген адамда карбон кроссовка, бәрі түрлі түсті, әдемі, әйтеуір бір леопард лосиндер, керемет топтар».




Регина Сайфутдинованың мұрағатынан
Регина маңызды нақтылау жасайды: «Маған адам неғұрлым көп жүгірсе, өз бейнесінде соғұрлым батыл болып, ұялуды қоятын сияқты көрінеді».
Ол үшін эстетика маңызды, бірақ бәрібір жайлылықтың артынан жүреді. Заттардың көбін шынымен керек болғандықтан сатып алады: лосиндер, шорттар, топтар, желден және ылғалдан қорғайтын киім, пульсометр, сағат. Жай ғана бүгінгі нарық қажетті заттың әрі әдемі көрінуіне де мүмкіндік береді.
«Жүгіруде әртүрлі болуға мүмкіндік бар. Әркім өзіне бірдеңе табады — жарқырақтықтан минимализмге дейін».


Олеся Бильмач жүгіру сәніне мүлде басқа қырынан қарауды ұсынады.
Оның байқауынша, сыртқы келбеттің өзгеруі жүгіруге басқа спорттан емес, сөзбе-сөз «диваннан» келген адамдарда ерекше жақсы байқалады. Басында адамға өзін көрсетуге уақыт жоқ.
«Көп адам жаттығудың жартысын жаяу жүріп, ентігеді. Сен енді ғана бастап жатырсың және барынша ыңғайлы киінгің келеді, жабылып, көзге түспей, өзіңді қорғағың келетіндей».
Осыдан көлемді футболкалар, спорттық шалбарлар, лосиндердің үстінен киілген шорттар.
Кейін адам беріле бастайды. Басқа жүгірушілермен араласып, кеңес алып, маталар мен брендтерді түсіне бастайды. Жаттығулар аман қалу сынағы болудан қалады. Достар, жарыстар, өз әзілдері мен өз рәсімдері пайда болады. Және киім өзгереді.
«Бұрын жүгіргенде тек аман қалғың келсе, енді әрі әдемі, тартымды болғың келеді, бәрі ыңғайлы әрі стильді болсын».





Олеся Бильмачтың мұрағатынан
Шорттар қысқарып, майкалар жарқырай түседі. Біреулер шұлықты кроссовкаға сәйкестендіріп таңдай бастайды.
Ал кейбір заттар біртіндеп қасиетті дерлік мәртебеге ие болады. Олеся үшін бұл — сағат:
«Егер жүгіруге сағатсыз шықсам — жалаңаш шыққанмен бірдей. Жаттығу бүлінді: ештеңе ешқайда жазылмайды, ешқандай көрсеткіш жоқ, қашықтықты қадағалай алмайсың». Басқа жүгірушілерден бұл туралы сұрағанға дейін ғана күлкілі.


Егер үш онжылдыққа жуық жүгіру сәнінің тарихы керек болса, ол Светлана Куделичте бар. Светлана 27 жыл жүгіреді. Артында екі Олимпиада, Еуропа чемпионаттары, халықаралық жарыстар және ондаған ұлттық атақ.
12 жасында бәрі әлдеқайда қарапайым көрінді.
«Мен жүгіру киіміне онша бас қатырмайтынмын. Отбасында не болса, маған не сатып алса, соны киіп жүгіретінмін. Бастысы — жаттығуға барып, айналысу еді, қалай көрінетінім туралы ойлау емес».
Базардан алынған кеды. Киім де сол жерден. Кейін, мемлекеттік спорттық қамтамасыз етуде жүргенде, Светланада бір ғана жұп кроссовка болды. Соны киіп жаттықты да, күнделікті өмірде де жүрді. Бүгінде жағдай біраз өзгерді. Шамамен бір киім бөлмесіне.
«Мен жүгіру жабдығын қатты жақсы көремін. Менің орасан зор әрі өте әртүрлі киім-кешегім бар: футболкалар, топтар, лонгсливтер, шорттар, тайтстар, желден қорғайтын күртешелер — бәрі әртүрлі, көңіл-күйге, ауа райына және нақты жаттығуға қарай».





Светлана Куделичтің мұрағатынан
Ол бір айдан астам уақыт бойы іс жүзінде қайталамай әртүрлі жүгіру жиынтықтарын құрастыра алады.
Әрі оның жағдайында эстетиканың өзі спорттық функцияның бір бөлігіне айналды: «Жаттығуға жиналу үдерісінің өзі, нақты жүгіріске киім таңдау маған ләззат беріп, жұмысқа бейімдейді. Кейде үйден шықпай тұрып-ақ, жай ғана бейнем ұнағандықтан өзімді қуатқа толы сезінемін».
Сондықтан осы мәтіндегі ең атақты кейіпкерлердің бірі жаттығуға шығудың, бәлкім, ең байыпсыз, әрі сонымен бірге өте түсінікті себебін тұжырымдайды:
Кейде мотивация жаттықтырушыдан да, жаттығу жоспарынан да басталмайды. Кейде ол: «Ал, бүгін не киемін?» — деген сұрақтан басталады.


Айгерим Сергебаева алғашқы жаттығуына іс жүзінде толығымен қара киініп келді: лосиндер, оның үстінен шорт, футболка және кофта. Таңертең салқын болды, сондықтан жылы киінгісі келді. Кейін жаңадан бастаған әр жүгірушінің ерте ме, кеш пе анықтайтын нәрсесі белгілі болды: жүгіргенде ыстық болады. Қазір Айгерим жеңілірек киінеді. Әрі жарқынырақ.
«Мен қара түсті азырақ киюге тырысамын. Мен үшін жүгіру киімі — мотивация және көңіл-күй жасау тәсілі. Егер маған өзімнің көрінісім ұнамаса, далаға артық шыққым келмейді».
Мария Худякова да күрделі жабдықсыз бастады: мақта футболка, шорт, кроссовка. Кейін аяқ киім ыңғайлырақ болып, мақтаның орнын тезірек кебетін спорттық материалдар басты. Бірақ таңдау енді функционалдықпен аяқталмайды:
«Жүгіру жабдығында біраз уақыт өткіземін, тек ыңғайлы болуы ғана емес, дизайны ұнап, жабдықтың бір-біріне үйлесуі де маңызды. Кроссовканы әлі күнге дейін ыңғайлылығына және түсіне қарап таңдаймын».
Сөйтіп қызық заңдылық шығады: адам спорттық киімде неғұрлым көп уақыт өткізсе, онда әйтеуір бір көрінуге соғұрлым аз келіседі.





Максут Жапабаевтың мұрағатынан
Максут Жапабаев заманауи жүгіру киімінен тағы бір заңдылықты байқайды: сән қайтып оралады. Алдымен жабдық барған сайын технологиялық болып, денеге тығызырақ жабыса бастады. Телефонға, кілттерге және гельдерге арналған ыңғайлы қалталар пайда болды. Жүгіруге велосипедкалар, тайтстар, шорт-легинстер келді.
Енді, оның байқауынша, қозғалыс басқа жаққа бұрылды:
«Ерлер шорттары қысқарып, бірақ кеңірек болып барады, әйелдердікі де солай. Бұл көбіне 80-жылдардың сәнін еске салады. Адамдар ата-аналары жастық шағында қалай жүгіруі мүмкін болса, солай көрінуге ұмтылатын сияқты».
Өзінде де үйренуге тура келген заттар болды. Алдымен легинс кию қиын болды. Кейін күз бен қыс келіп, «бұл қалай көрінеді?» деген сұрақ «маған жылы әрі ыңғайлы ма?» деген сұраққа жеңілді.
Майкалар мен қысқа күнқағары бар сәнді таяз кепкаларға Максут әзірге жеткен жоқ.
Бірақ бірдеңе өзгерді: «Жүгіруге енді келгенде алдымен практикалық бірдеңе туралы ойлайсың: ақ, қара, қою көк. Ал бірнеше жарыс жүгіріп алғанда, ерекшеленгің, жарқынырақ әрі ерекше бірдеңе келеді».
Тұйық шеңбер дерлік шығады. 1980-жылдардағы жүгірушілер қысқа кең шорт киген, өйткені бұл өз заманының қарапайым спорттық киімі болатын. Бірнеше онжылдықтан кейін технологиялар спортшыларға денеге жабысатын маталарды, мембраналарды, компрессияны және күрделі құрылымдарды берді. Ал енді адам қайтадан қысқа кең шорт сатып алады, өйткені олар керемет көрінеді.

Ресми түрде, әрине, жоқ. Ешкім алғашқы жартылай марафоннан кейін қысқа шорт кию құқығын тапсырмайды. Карбон сөре нөмірімен бірге берілмейді. Ал үйлеспейтін шұлық үшін әзірге дисквалификацияламайды.
Бірақ басқа нәрсе бар: қауымдастықтың визуалды тілі. Оның кейбір сөздерін функция айқындайды.
Ал бір бөлігі жүгіру әлдеқашан тек физикалық белсенділік болудан қалғандықтан пайда болады. Бұл әрі айналаңдағы адамдар. Клубтар. Жарыстар. Сапарлар. Әлеуметтік желілер. Сүйікті брендтер. Кәсіби спортшылар. Адам қарайды, сұрайды, байқап көреді және біртіндеп осы тілді меңгереді.
Әрі «Екінші тыныстың» кейіпкерлері шекараның қай жерде өтетіні туралы мүлде келісе алмады. Регина үшін жайлылық бірінші орында қалады. Ильдар сәнді көрінгісі келеді, бірақ жаттықтырушы ретінде тренд қозғалысқа кедергі келтірсе, оны жарамсыз деуге дайын. Светлана үшін әдемі жиынтық мотивацияның бір бөлігіне айнала алады. Айгерим үшін киім көңіл-күй жасайды. Олеся үшін киім-кешектің өзгеруі адамның жүгіру қауымдастығы ішіндегі сенімділігімен де байланысты.
Әрі, мүмкін, дәл сондықтан жүгіру дресс-коды туралы емес, жүгіру бірегейлігі туралы айтқан дұрысырақ шығар. Алдымен сен жүгіре бастағаның үшін заттар сатып аласың. Кейін бір сәтте заттар айналаңдағыларға сенің жүгіруші екеніңді айта бастайды.

27 қыркүйекте мыңдаған әуесқой Almaty Marathon қашықтықтарына шығады. Біреу үшін бұл кезекті жарыс, біреу үшін алғашқы үлкен жарыс болады.
Ал егер мақала кенеттен жаңа жиынтықты шұғыл сатып алу ниетін оятса, бір жағымсыз егжей-тегжей бар: мәреге дейін fashion-нан гөрі функция маңыздырақ.
Сөреге бұрыннан тексерілген жабдықпен шыққан жөн. Жаңа кроссовка, шұлық, шорт, спорттық бра немесе белбеу шамамен бесінші шақырымға дейін тамаша болып шығуы мүмкін, ал одан кейін тігістермен, ысқыланумен және үйкеліс заңдарымен өте жеке танысу басталады.
Киімді жүгіру кезінде жылынатыныңызды ескеріп таңдаған жөн. Телефонды, кілттерді және тамақты қозғалыс кезінде бұлғақтамайтындай етіп бекіткен дұрыс. Ал қашықтыққа кимек болған нәрсенің бәрін кем дегенде бір рет жаттығуда сынап көрген жөн. Тек содан кейін ғана шұлықты кроссовканың түсіне қарай таңдауға болады.
Өйткені жүгіру эволюциясы, кейіпкерлерімізге сенсек, шамамен былай көрінеді: алдымен жай ғана мәреге жеткің келеді.