Спортпен шұғылданатын дене іштей қандай болады? Хирург жаттығулар шын мәнінде нені өзгертетінін және олардың пайдасы қай жерде аяқталатынын айтты.
Санжар Ташаев — Алматының Орталық қалалық клиникалық ауруханасының хирург дәрігері. Оның негізгі бағыты — онкохирургия және күрделі колоректалдық хирургия. Жақында Санжар Токиодағы Жапонияның Ұлттық онкология орталығында, доктор Юкихиде Канемицудың жетекшілігімен колоректалдық хирургия бөлімінде тағылымдамадан өтті. Ол кроссфитпен және жүгірумен үнемі айналысады.
«Второе дыхание» Санжармен спортшының денесі хирург үшін шынымен өзгеше ме, физикалық дайындық отадан кейін қалпына келуге көмектесе ме, жүктеме мен шамадан тыс жүктеменің шекарасы қайда және неге жас спортпен айналысудың басты өлшемі емес екені туралы сөйлесті.

— Алдымен медицина мен тәртіп пайда болды, ал саналы, байыпты спорт студенттік және резидентура жылдарында келді. Хирургияға мұнда орасан зор физикалық төзімділік қажет екенін түсініп келесің: операция үстелінің басында бір қалыпта төрт-сегіз сағат тұрып, саусақ қимылдарының микроскопиялық дәлдігін сақтау физикалық тұрғыдан жаттықпаған адамға өте қиын.
Кроссфитке функционалдық дайындық іздеп келдім. Бұл күшті, жарылғыш төзімділікті және психикалық тұрақтылықты дамытудың мінсіз құралы. Ал жүгіру тамаша аэробты негіз, қисынды функционалдық құрамдас бөлік және ауыр кезекшіліктерден кейін өз ойларыңмен оңаша қалу мүмкіндігі ретінде қосылды.
— Қазір менің аптам функционалдық жаттығу мен жүгіру немесе аэробты сессиялардың үйлесімі. Аптасына үш-төрт жаттығу шамасында ұстауға тырысамын. Әрине, спортты біраз уақытқа кейінге қалдыруға немесе жүктемені айтарлықтай азайтуға тура келетін кезеңдер болады. Ең алдымен бұл түнгі шұғыл кезекшіліктер, ауыр әрі ұзақ операциялар, қарқынды тағылымдамалар мен іссапарлар кезеңдері, мысалы, шетелге оқуға барғанда.
Бірақ мен қозғалыстан толық қол үзбеуге тырысамын: тіпті 20–30 минуттық жеңіл жаттығу немесе серуен де тонусты сақтауға көмектеседі.
— Басты ереже — толық икемділік және перфекционизмнің болмауы. Егер 12 сағаттық операциядан немесе тәуліктік кезекшіліктен кейін ең ауыр салмақпен кроссфит кешенін орындауға тырыссаң, бұл тек жарақатқа немесе бейімделудің бұзылуына әкеледі.
Мен жаттығуларды аптаның қатаң күндеріне емес, қалпына келудің микроциклдеріне қарай жоспарлаймын. Операциялар мен кезекшіліктердің арасында терезе болса — толыққанды күш жаттығуын немесе интервалдарды орындаймын. Күрделі клиникалық жағдайдан кейін шаршап шықсам — ауыр залды жеңіл қалпына келтіретін жүгіріспен немесе созылумен алмастырамын.
Спорт күш-қуатты қалпына келтіруге көмектесуі керек, соңғысын тартып алмауы керек.
— Екеуі де бір мезгілде. Анатомияны, буындардың биомеханикасын және физиологияны түсіну сенімділік береді: жүктемені қалай дұрыс бөлу керегін, тұрақтандырушы бұлшықеттер қалай жұмыс істейтінін, аэробты және анаэробты шек дегеннің не екенін білесің. Екінші жағынан, науқастарда жарақаттарға, жарықтарға және асқынуларға анда-санда кезігетін хирург ретінде мен таза салмақ жүктемесіне әлдеқайда сақ қараймын.
Мен штангаға қосымша бес келі үшін қисық арқамен жұлқу жасамаймын — қатенің тәуекелдері мен анатомиялық бағасы маған тым жақсы таныс.
— Иә, өзгеше, және бұл мүлде шындық. Физикалық дайындығы бар адамда анатомиялық бағдарлар жақсы көрінеді: фасциялық қаптар, сіңірлер мен бұлшықет қабаттары анық көрінеді, бұл хирургиялық қолжетімділікті айтарлықтай жеңілдетеді. Тіндердің сапасы да өзгеше: бұлшықеттер тығызырақ, тіндердің салбырауы азырақ, тігістер сенімдірек ұстайды.
Оның үстіне висцералды және тері асты майы азырақ. Абдоминалды және колоректалдық хирургияда майлы тіннің қалың қабаты қан тамырлары мен жүйке өрімдерін көруді қатты қиындатады. Атлетикалық науқастарда анатомиялық қабаттар «таза».
— Тері асты май клетчаткасы мен висцералды майдың арақатынасы шынымен көрінеді. Спортшыларда шарбы мен ішек шажырқайы жұқа, мөлдір, қан тамырларының өрнегі анық көрінеді. Бұлшықеттердің тығыздығы мен қанмен қамтамасыз етілуі көрінеді: жаттыққан адамдардың бұлшықеттері қанық түсті, қанмен жақсы қамтамасыз етілген және серпімділігі жоғары.
Тағы бір белгі — брадикардия. Анестезиологтың мониторында атлеттердің тыныштық күйіндегі пульсі көбіне минутына 45–55 соққы болады — бұл физиологиялық «спортшы жүрегі».
Ал спортшыларда «ерекше, бұзылмайтын ішкі ағзалар» бар деген — миф. Анатомиялық тұрғыдан бауыр, ішек немесе қан тамырлары барлығында бірдей құрылған. Спорт бұлшықет жүйесін, қан тамырлар желісін және метаболикалық бейімделуді дамытады, бірақ ішкі ағзаларды механикалық тұрғыдан «осал емес» етпейді.
— Айырмашылық орасан зор, және бұл заманауи fast-track хирургия — жеделдетілген қалпына келу тұжырымдамасындағы негізгі факторлардың бірі.
Біріншіден, кардиореспираторлық қор: спортшы наркозды және уақытша гипоксияны оңай көтереді, оның өкпесі тезірек жазылады, ал отадан кейінгі пневмония қаупі бірнеше есе төмен. Екіншіден, белсендірілу: жаттыққан адам отадан кейінгі алғашқы тәулікте-ақ төсектен тұрады, өйткені оның іш пен арқа бұлшықеттерінен тұратын корсеті және физикалық күш салуға әдеті бар.
Соңында, метаболикалық жауап: физикалық белсенді адамдарда операциялық жарақатқа жүйелі қабыну жауабы теңгерімдірек өтеді, жазылудың ерте кезеңдері мен асқазан-ішек жолдары қызметінің қалпына келуі тезірек жүреді.
— Әрине. Сау әуесқойлық спорт пен кәсіби немесе экстремалды спорт — мүлде басқа нәрселер. Майдың шамадан тыс төмен пайызы иммундық жүйе мен эндокриндік қызметті басады. Хирургияда ақылға қонымды мөлшердегі майлы тін — жазылуға арналған энергия қоры.
Созылмалы шамадан тыс жаттығу және сусыздану гиперкоагуляцияға — тромбоз қаупіне, кортизолдың жоғары деңгейіне және электролиттік бұзылыстарға: гипокалиемияға, гипомагниемияға әкеледі, бұл наркоз кезінде аритмияны тудыруы мүмкін.
Жеке тақырып — рабдомиолиз. Экстремалды, шамадан тыс кроссфит жүктемелерінде бұлшықеттер бұзылады, ал ыдырау өнімдері, атап айтқанда миоглобин, бүйректі зақымдап, жедел бүйрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін.
— Иә, спорт медицинасы мен колоректалдық тәжірибеде тән жағдайлар бар. Мысалы, жүгірушілердің ишемиялық колиті — Runner's trots. Төзімділікке ұзақ жүгіргенде немесе жоғары қарқынды WOD кезінде қан ағымы құрсақ қуысы ағзаларынан жұмыс істеп тұрған қаңқа бұлшықеттеріне қайта бөлінеді. Ішектің қанмен қамтамасыз етілуі 70–80%-ға дейін төмендеуі мүмкін, бұл түйілулерді, диареяны, ал кейде шағын қан кетулерді тудырады. Марафондар кезінде ишемия мен қызып кету салдарынан ішектің эпителиалдық тосқауылы бұзылуы мүмкін.
Жамбас түбі бұлшықеттерінің мәселелері және геморрой ауруы да бар. Тынысты ұстап, күшеніп, Вальсальва маневрімен ең ауыр салмақты жиі көтеру құрсақішілік қысымды арттырады, бұл геморройдың өршуін немесе жамбас түбінің диссинергиясын тудыруы мүмкін.
— Шекара микрожарақаттар мен шаршаудың жиналу жылдамдығы қалпына келу жылдамдығынан асып түсе бастайтын жерде жатыр. 35–40 жастан кейін байламдар, сіңірлер мен шеміршектер бұрынғы серпімділігін жоғалтады, ал байлам аппараты жүктемеге бұлшықеттерге немесе жүрек-қан тамырлары жүйесіне қарағанда әлдеқайда баяу бейімделеді.
Жүрек пен өкпе жартылай марафон жүгіруге дайын болуы мүмкін, ал тізе байламдары мен ахилл сіңірлері — әлі жоқ.
Көлемнің аптасына 10–15%-дан артық күрт секіруі немесе диваннан күнделікті кроссфит кешендеріне көшу — тендинопатияларға, стресс-сынықтарға және вегетативтік жүйке жүйесінің шамадан тыс жүктелуіне тура жол.
— Заманауи дәрігер үшін төлқұжаттағы сан — тек хронологиялық бағдар. Биологиялық жас пен ағымдағы функционалдық жағдай әлдеқайда маңызды. Мен серпімді қан тамырлары, тамаша VO₂max және бұлшықеттері бар, ең ауыр операцияларды оңай көтерген 60 жастағы науқастарды көрдім. Метаболикалық синдромы, ауыр гиподинамиясы және 60 жастағы адамның қан тамырлары арнасы бар 30 жастағы адамдарды да көрдім.
Шектеулерді жас емес, бар соматикалық жүк айқындайды: жүрек-қан тамырлары жүйесінің, буындардың жағдайы, глюкоза деңгейі, қысым.
— Заманауи онкологияда түбегейлі өзгеріс болды. Бұрын онкологиялық науқасқа қатаң тыныштық керек деп саналатын. Бүгінде мөлшерленген физикалық белсенділік — преабилитацияның, отаға дайындықтың және оңалтудың ресми бөлігі.
Отаға дейінгі қалыпты аэробты жүктемелер хирургиялық араласуды көтеруді жақсартып, асқынулар жиілігін төмендетеді.
Отадан кейін ерте жүру ішек парезінің және жабысқақ үдерістің алдын алады, химиотерапия кезінде өмір сапасын жақсартады. Жүктемені ота жасалғаннан кейінгі ерте кезеңде, тігістер мен анастомоздар толық жазылғанға дейін, айқын анемия кезінде, сүйекке метастаз болғанда патологиялық сынықтардың жоғары қаупі кезінде, белсенді қан кету немесе ауыр тромбоцитопения кезінде шектеу керек.
— Иә, спорт эмпатияны өте қатты дамытады және физиологияны түсінуге көмектеседі. Мен науқастың бұлшықет ауыруы, түйілу немесе отадан кейінгі жалпы физикалық әлсіздік кезінде не сезінетінін жақсырақ түсінемін. Науқасқа ұйқының, рационда толыққанды ақуыздың, шығарылғаннан кейін қадам санын біртіндеп арттырудың маңыздылығы туралы айтқанда, мен мұны оқулықтағы құрғақ нұсқаулық ретінде емес, терең өмір сүрілген және физиологиялық тұрғыдан негізделген қалпына келу қағидасы ретінде жеткіземін.
— Әрине. Мен техникаға, қалпына келуге және жаттығу алдындағы қыздыруға әлдеқайда ұқыпты қарай бастадым. Тиісті дайындықсыз осьтік жүктемесі жоғары жаттығулардағы 1ПМ — бір қайталауға арналған ең ауыр салмақ — бойынша негізсіз әрекеттерді өз тәжірибемнен іс жүзінде алып тастадым.
Ешқашан «буынның немесе байламның өткір ауыруына қарамай» жаттықпаймын. Бұлшықет шыдаса, байлам немесе шеміршек зақымданғанда айлар бойы қалпына келеді. Сусыздану мен ұйқы жетіспеушілігінің белгілерін елемеуді қойдым, өйткені операцияларда сусызданған немесе созылмалы әлсіреген адамның тіндері мен қан тамырлары қандай болатынын көрдім.
— Міндетті түрде ЭКГ және ЭхоКГ — жүректің УДЗ-сын жасатып, кардиологтың кеңесінен өту керек, қажет болса — жүктемелік тест немесе тредмил. Негізгі қан анализдерін тапсыру: жалпы қан анализі — гемоглобин, анемия; биохимия — АЛТ, АСТ, креатинин, липидтік профиль, глюкоза немесе гликирленген гемоглобин, ферритин. Тыныштық күйде және динамикада артериялық қысымды өлшеу. Және қозғалыстың негізгі техникасын қою үшін білікті жаттықтырушымен кеңесу.
Ауырсыну мен симптомдар болмаған кезде «не болса да» деп омыртқаның барлық бөлімдері мен буындардың МРТ-сын жасау артық: көптеген адамдарда кездесетін кездейсоқ протрузияларды тауып, тек қорқып қаласыз. Сондай-ақ «спорт үшін» барлық онкомаркерлердің толық скринингі немесе спорттық дарындылыққа арналған күрделі әрі қымбат генетикалық панельдер қажет емес.
— Мен үшін «екінші тыныс» — ацидоз бен ентігуден кейін ағза оттегін үнемді тұтынуға көшетін физиологиялық әсер ғана емес. Бұл — әдеттегі күш-қуат толық таусылған сәтте бейімделе білу қабілеті.
Хирургтардың өмірінде мұндай сәттер сөзсіз болады: теориядан ең күрделі дербес операцияларға көшу, ауыр кезекшіліктер, кәсіби күйзеліс, күрделі клиникалық жағдайлар, мүлде жаңа, қатал ортаға тап болып, ең жоғары деңгейге сай болуың керек қарқынды шетелдік тағылымдамалар. Мұндай сәттерде тоқтап, демді шығарып, артық жүкті тастап, қозғалысты жалғастыруға жаңа мағыналар мен күш табуға тура келеді.
Спорт мені қарапайым ережеге үйретті: қашықтықтың соңғы метрлері немесе операцияның соңғы сағаттары қаншалықты ауыр болса да — егер сен дұрыс, мұқият өлшенген әрекеттерді жасай берсең, екінші тыныс міндетті түрде келеді.